Trump përshëndet paktin e Mekës, a mund ta zëvendësojë ombrellën e sigurisë së SHBA-së në rajon?
Kur Arabia Saudite, Turqia dhe Pakistani nënshkruan një pakt të mbrojtjes së ndërsjellë në Mekë 10 ditë më parë, disa analistë gjeopolitikë e panë marrëveshjen si një mesazh për Uashingtonin - se disa nga aleatët dhe partnerët më të ngushtë ushtarakë të Shteteve të Bashkuara nuk i besonin më ombrellës së saj të sigurisë.
Të dielën, presidenti i SHBA-së, Donald Trump e bëri të qartë se nuk e kishte problem që Lindja e Mesme të gjente mënyra për të mbrojtur veten, transmeton Telegrafi.
"Jam shumë i lumtur që shoh që Arabia Saudite, Turqia dhe Pakistani kanë nënshkruar së fundmi dhe më në fund Marrëveshjen e Mbrojtjes së Përbashkët të Mekës", shkroi Trump në Truth Social.
"Kjo tregon se Lindja e Mesme po bashkohet dhe se si vendet më në fund do të jenë në gjendje të mbrojnë veten në një mënyrë më kuptimplote", shtoi ai.
Kryeministri i Pakistanit, Shehbaz Sharif falënderoi Trump brenda pak orësh të hënën, duke ia dhënë meritën "udhëheqjes së tij të guximshme dhe vendimtare" për ndihmën në shmangien e "një katastrofe bërthamore në Azinë Jugore".
Në shumë mënyra, kënaqësia e dukshme e Trumpit mbi partnerët amerikanë që kërkojnë marrëveshje të tjera sigurie përtej mbështetjes së tyre tradicionale te Uashingtoni është në përputhje me qëndrimin e tij politik: Presidenti amerikan i ka akuzuar prej kohësh aleatët se nuk shpenzojnë mjaftueshëm për mbrojtjen e tyre dhe se i shfrytëzojnë burimet e Amerikës në shërbim të tyre.
Por, edhe pse tre aleatë të ngushtë të SHBA-së ndërtojnë marrëveshjen e tyre të mbrojtjes kolektive, një pyetje qëndron pezull si një elefant në dhomë, thonë analistët: A mund ta zëvendësojnë marrëveshjet si pakti i Mekës në të vërtetë varësinë e vendeve si Pakistani, Turqia dhe Arabia Saudite nga SHBA-ja?
Koha e deklaratës së Trumpit nuk është e rastësishme, thonë analistët. Presidenti amerikan ka kaluar pjesën më të madhe të vitit të kaluar duke i nxitur aleatët të mbajnë mbi vete më shumë nga barra e tyre e mbrojtjes.
Në samitin e NATO-s në Hagë në qershor 2025, shtetet anëtare ranë dakord të dyfishojnë objektivin e tyre të shpenzimeve për mbrojtjen, nga 2 përqind e produktit të brendshëm bruto (PBB) në 5 përqind deri në vitin 2035, pas presionit të vazhdueshëm nga Trump, i cili kishte vënë në dyshim nëse Uashingtoni duhet të vazhdojë të mbrojë aleatët që nuk i përmbushën objektivat.
Të dielën, përpara postimit të tij mbi paktin e Mekës, Trump njoftoi gjithashtu se po i zvogëlonte "në mënyrë të konsiderueshme" ushtrimet e përbashkëta ushtarake me Korenë e Jugut, duke përmendur koston dhe "marrëdhënien e tij shumë të mirë" me Kim Jong Un të Koresë së Veriut, ndërsa kritikoi Seulin për mosndihmën e SHBA-së kundër Iranit.
Betul Dogan-Akkas, asistente profesoreshë e marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin e Ankarasë, argumentoi se roli i Turqisë në paktin e Mekës duhet të lexohet në këtë sfond më të gjerë.
"Është e qartë se shtetet arabe të Gjirit humbën aftësinë e tyre parandaluese që nga 28 shkurti dhe duhet ta rivendosin atë pa u mbështetur te SHBA-ja", tha ajo për Al Jazeera, duke iu referuar datës kur SHBA-ja dhe Izraeli nisën luftën e tyre kundër Iranit, pa u konsultuar me aleatët e Gjirit të SHBA-së - të cilët u përballën me hakmarrjen iraniane.
"Erdogan i sinjalizon botës dhe Gjirit se ai mund të mbështesë një kompleks rajonal sigurie, pasi hegjemonia e botës nuk po e bën punën e saj siç duhet", shtoi ajo.
Por jo të gjithë analistët e shohin reagimin e Trump si sinjal të një tërheqjeje nga rajoni.
“Nuk mendoj se SHBA-të po tërhiqen si të tilla, por ndoshta kufijtë e pranisë së tyre ushtarake dhe ndikimi i saj, si dhe detyrimet e lidhura me to, janë ekspozuar mjaft ndjeshëm, duke i detyruar të gjithë aktorët rajonalë të përshpejtojnë përpjekjet e tyre për të diversifikuar lidhjet e tyre të sigurisë”, tha Umer Karim, një bashkëpunëtor në Qendrën King Faisal për Kërkime dhe Studime Islamike me seli në Riad, i cili specializohet në çështjet e Gjirit dhe Pakistanit.
“SHBA-të do të mbeten në rajon, por ndoshta në një mënyrë ku partnerët lokalë rrisin kontributin e tyre dhe bashkohen më ngushtë për të mbushur boshllëqet e lëna nga varësia e tyre pothuajse totale nga SHBA-të”, shtoi Karim.
Mansoor Ahmed, një lektor nderi në Qendrën e Studimeve Strategjike dhe të Mbrojtjes të Universitetit Kombëtar Australian, mbajti një pikëpamje të ndryshme.
“Administrata Trump po ndjek një tërheqje graduale ndërsa kërkon të rindërtojë bazën ushtarako-industriale amerikane dhe po u kërkon aleatëve dhe partnerëve të marrin përgjegjësi më të mëdha për mbrojtjen e tyre”, i tha ai Al Jazeera-s.
Megjithatë, Ahmed nuk e sheh vetë paktin si një produkt të atij tërheqjeje.
“Ndërsa pakti i Mekës pa dashje dhe tërthorazi ndihmon në tkurrjen e SHBA-së, ai u konceptua dhe u planifikua pavarësisht nga çdo ndryshim në politikën apo qëndrimin e SHBA-së”, tha ai.
“Ishte një përgjigje ndaj humbjes së besueshmërisë së vullnetit dhe aftësisë së SHBA-së për të mbrojtur në mënyrë efektive vendet e GCC-së gjatë konfliktit SHBA-Iran”, shtoi Ahmed, duke iu referuar vendeve të Këshillit të Bashkëpunimit të Gjirit: Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Katari, Kuvajti, Omani dhe Bahreini.
Më shumë sesa siguria
Për Ankaranë, tha Dogan-Akkas, llogaritja ka të bëjë po aq me statusin sa edhe me sigurinë.
“Fitimi kryesor strategjik për Turkiye nuk është të mbështesë sigurinë e saj kombëtare; fitimi i saj kryesor është të nënvizojë rolin e saj si ofrues sigurie, në vend të një konsumatori sigurie”, tha ajo.
Gokhan Ereli, një ekspert i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe profesor asistent në Universitetin Ibn Haldun të Stambollit, e sheh gatishmërinë e Turqisë për t'u lidhur me dy partnerë jo-NATO në terma të ngjashëm, por e gjurmon këtë te dyshimet e gjata të Ankarasë për Uashingtonin.
“Aty ku shtetet e Gjirit kanë frikë se ombrella amerikane ka vrima, Ankaraja dyshon se ombrella nuk është mbajtur kurrë mbi të në radhë të parë”, i tha ai Al Jazeera-s.
Ai e quajti paktin “një mbrojtje me karakteristika turke”, duke shtuar se qëndrimi është “jo aq anti-amerikan sa i varur nga post-amerikanët”.
Një premtim i paprovuar
Marrëveshja e Mekës thotë se një sulm i armatosur ndaj një anëtari "do të konsiderohet si një sulm kundër të gjithëve", një gjuhë e modeluar sipas Nenit 5 të NATO-s.
Por Ministri i Jashtëm i Turqisë, Hakan Fidan, ka thënë se një shtet nën sulm së pari duhet të kërkojë ndihmë dhe të specifikojë se çfarë lloj ndihme dëshiron - qoftë inteligjencë, logjistikë apo trupa.
Ahmed sheh diskrecion të ngjashëm të integruar në vetë paktin.
"Çdo vend ka të ngjarë të jetë sovran në përcaktimin e kohës, natyrës, shkallës dhe fushëveprimit të ndihmës ushtarake nga dy palët e tjera, ose nëse kërkohet ndonjë ndihmë në radhë të parë", tha ai.
Reza Khanzadeh, një analist i Lindjes së Mesme në Universitetin George Mason, tregon precedentin që sugjeron se klauzola nuk ka gjasa t'i tërheqë automatikisht nënshkruesit e saj në luftërat e njëri-tjetrit.
Pakti dypalësh saudito-pakistanez i nënshkruar në shtator 2025 "nuk rezultoi në një konflikt më të gjerë" pasi Irani dhe më pas Huthët sulmuan Arabinë Saudite këtë vit, tha ai.
Karim pajtohet që angazhimet janë të kushtëzuara dhe jo të fiksuara.
“Ky është një rreshtim që ofron mundësi dhe burime shtesë mbrojtëse për çdo vend, por nuk zëvendëson realisht aftësitë ekzistuese”, tha ai.
Praktikaliteti i këtyre angazhimeve, shpjegoi ai, varet nga nevojat e vendit nën sulm, me një hierarki që zhvillohet “në përputhje me nevojat, burimet, disponueshmërinë e platformës dhe natyrën e kërcënimit” që përcakton se çfarë mund të kursejë në të vërtetë secila palë.
Megjithatë, Karimi e quan atë një të parë të vërtetë institucionale, “një gjë të re në rajon që nga koha e Paktit të Bagdadit ose CENTO”.
Pakti i Bagdadit, i riemëruar Organizata Qendrore e Traktatit (CENTO) në vitin 1959, ishte një aleancë e epokës së Luftës së Ftohtë që lidhte Turqinë, Iranin, Pakistanin, Irakun dhe Mbretërinë e Bashkuar kundër zgjerimit sovjetik, me Uashingtonin që e mbështeste atë, por që nuk u bë kurrë anëtar i plotë. Ai u shemb në vitin 1979 pas revolucionit iranian.
Kjo paqartësi pret në të dyja anët. I lejon Riadit, Ankarasë dhe Islamabadit të projektojnë unitet pa provokuar drejtpërdrejt Iranin.
Por kjo gjithashtu do të thotë që pakti, për momentin, nuk është as afër përputhshmërisë me afërsisht 50,000 trupat amerikane të stacionuara në të gjithë rajonin.
Karimi është i kujdesshëm në lidhje me sa larg mund të mbyllet ky hendek.
“E gjitha varet nga nevojat e sigurisë së tre shteteve, sa i gjerë është përafrimi i tyre trepalësh dhe natyra e kërcënimit me të cilin përballen”, tha ai.
“Sidoqoftë, kjo krijon një alternativë të realizueshme, por duke pasur parasysh varësinë strukturore të shteteve të Gjirit nga SHBA-ja, kjo nuk e zëvendëson atë në të vërtetë. Duhet të konsiderohet si shtimi i një shtrese të veçantë parandaluese”, shtoi ai. /Telegrafi/